نفت و چگونگی پیدایش آن

جنس لایه نفوذ ناپذیر trap «پوش سنگ »  :لایه های نفوذ ناپذیر زمین که هیدروکربن ها را محاصره می کند و مانع ادامه حرکت آنها می شود پوش سنگ نامیده می شود. پوش سنگ از جنس سنگهای رسی ریز دانه (شیل) یار سوبات تبخیری است که این لایه های رسوبی دارای پیوستگی می باشند . اگر منفذ یا شکست در لایه ها وجود داشته باشد باعث فرار مواد نفتی از آن می شود. وجود پوش سنگ برای متمرکز کردن مواد نفتی لازم است ولی کافی نیست . زیرا اگر مواد  نفتی در زیر پوش سنگ به صورت پراکنده قرار گیرند مخزن از نظر اقتصادی قابل برداشت نیست . اگر نفت از بین لایه نفوذ پذیر و پوش سنگ حرکت کند به سطح می رسد و از بین می رود . بنابراین برای تجمع مواد نفتی وجود نفتگیر الزامی است . نفتگیر ها نقش محاصره هیدروکربنها و انباشته شدن و تثبیت آن را در یک محل دارند .

اجزای یک نفتگیر تاقدیسی : Anticline Trap

Gas cap : ناحیه ای از Trap  است که تنها گاز وجود دارد .

Oil zone : ناحیه ای از Trap  است که تنها نفت وجود دارد .

Water zone : ناحیه ای از  Trap  است که آب و ذرات هیدروکربن وجود دارد . البته این آب همیشه شور است حال اگر این اب را با اب دریا مقایسه کنیم ملاحظه می شود که نمکهای آب مخزن بیشتر از آب دریا بوده وعلت آن تبخیر آب مخزن بوده همچنین  مقدار سولفات در آب مخزن کمتر از آب دریاست . چون سولفات های درون آب مخزن توسط باکتری های مورد حمله قرار می گیرند و تبدیل به H2s می شوند .

Crest: به بالاترین نقطه یک Trap  ، قله یا Crest می گویند .

Gas – oil contact : به محل تماس گاز و نفت که بر اثر Gravity Force چنین پدیده ای به وجود آمده گفته می شود و یا به عبارتی بالاترین نقطه ای که می توانیم نفت برداشت کنیم .

Oil –water contact: به محل تماس نفت و آب که باز بر اثر Gravity Force چنین پدیده ای به وجود آمده گفته می شود و یا به عبارتی پایین ترین نقطه ای که می توانیم نفت برداشت کنیم . البته قابل ذکر است که چاه نفت تا این نقطه پایین می آید و بعد نفت برداشت می شود.

Spill point : نقطه ریزش : این نقطه به حالت نهایی نفت و گاز در مخزن اشاره دارد : از نقطه Spill point آب جابجا می شود این مرحله زمانی پایان می یابد که فصل مشترک فاز آب و نفت به نقطه سر ریز برسد در مرحله بعد نفتگیر با هیدروکربن پر شده و نفت از Spill point خارج می شود . مهاجرت نفت ادامه می یابد تا زمانی که فصل مشترک نفت و گاز به نقطه سرریز برسد و در مرحله نهایی است که نفتگیر از گاز پر شده و مهاجرت نفت به سمت بالا ادامه می یابد .

Closure : عبارت است از فاصله قائم بلندترین نقطه آن تا عمیق ترین منحنی بسته آن که مقدار آن از چندین متر تا چندین هزار متر تغییر می کند .  

انواع نفتگیر ها و چگونگی تشکیل آنها :

1-   نفتگیر ساختمانی structural Trap

2-  نفتگیر چینه ای stratigraphic Trap

3- نفتگیر ترکیبی یا مرکب combination Trap

نفتگیر ساختمانی structural Trap  :

این نفتگیر ها در اثر عوامل تکتونیکی از قبیل چین خوردگی و گسل خوردگی در طبقات و ایجاد مجموعه های ساختمانی زیر زمینی که برای حفظ و نگهداری نفت مناسب باشد تشکیل می گردد. معمولا تمام یا بخشی از این ساختمان ها در سطح زمین ظاهر و در مواقعی هم به صورت ساختمان های زیرزمینی بدون آنکه اثری از آنها در سطح دیده شود ، گسترش دارد .

نفتگیر های ساختمانی را  می توان به طریق زیر تقسیم بندی کرد :

الف ) نفتگیر تاقدیسی Anticline

ب ) نفتگیر گسلی Fault Trap

نفتگیر تاقدیسی   Anticline  :

تاقدیس های ناشی از چین خوردگی مناسبترین محل برای انباشته شدن نفت و گاز است . حدود 80 درصد مخازن نفتی دنیا که تاکنون شناخته شده است  و تمام مخازن خاورمیانه از نوع تاقدیس است .

 نفتگیر گسل خورده Fault Trap :

چنانچه در هنگام تشکیل گسل و جابجایی لایه های زمین یک لایه نفوذ ناپذیر در برابر یک لایه متخلخل نفوذپذیر قرار گیرد نفتگیر ایجاد می شود . این گونه از نفتگیر ها درصد  خیلی کمی از مخازن شناخته شده را تشکیل می دهند . اکتشاف آنها در مقایسه با انواع دیگر نفتگیر ها دشوارتر  است . و معمولا به گونه ای اتفاقی کشف شده اند .

نفتگیر چینه ای stratigraphic Trap : نفتگیر های چینه ای در اثر تغییرات سنگ شناسی که در حین و یا بعد از رسوبگذاری طبقات به وقوع می پیوندند ، تشکیل می شود . به طور کلی و خلاصه چنین نفتگیرهایی را می توان به سه نوع دیگر شیب ـ ریفی و تغییر رخساره تقسیم کرد.

نفتگیر های دگر شیب unconformity Traps  :

این دسته از نفت گیرها در اثر نیروهایی که از اطراف به رسوبات وارد می شود چین خوردگی هایی به وجود آروده و از آب خارج میشوند و با گذشت زمان قسمت های مرتفع بر اثر فرسایش و تخریب از بین می روند. چنانچه به علت نشست زمین یا بالا آمدن سطح آب منطقه را دریایی بپوشاند و بار دیگر رسوب لایه های افقی بر روی لایه های چین خورده قبلی ایجاد شود ، یک دگر شیبی در لایه ها به وجود می آید که در آن شیب لایه ها با یکدیگر متفاوت است . واژه دگر شیب برای این ساختمان خاص زمین به کار می رود .

نفتگیرهای ریفیReef   :

ریف ها توده های آهکی هستند که از باقی مانده اسکلت جانوران دریایی که به صورت دسته جمعی زندگی می کنند ساخته شده اند و مهمترین آنها مرجانها می باشند . اگر شرایط رسوبگذاری در دریا تغییر کند امکان دارد ریفها به وسیله لایه های نفوذ ناپذیر پوشیده شوند و به این ترتیب نفتگیر ریفی مناسبی به وجود آید . نفتگیر های مرجانی تنها دو درصد از مجموع نفت شناخته شده دنیا را در خود جای داده اند .

 نفتگیر های تغییر رخساره wedge-out  :

 رخساره ها را به نام جنس سنگ  نیز می نامند . مانند رخساره ماسه سنگی  . این نوع نفتگیرها بر اثر رسوب گذاری متفاوت در یک زمان به وجود می آیند . رسوبات دانه درشت مانند ماسه در بخش های کم عمق مجاور ساحل ته نشین می شوند . رسوبات ریزدانه مانند رس در همان زمان در نواحی دورتر ساحل ته نشین می شود . در نتیجه جنس لایه های رسوبی در بخش های گوناگون بستر دریا متفاوت خواهد شد . با تغییر عمق دریا با گذشت زمان ممکن است رسوبات دانه ریز نفوذ ناپذیر روی رسوبات دانه درست را بپوشاند که مانند پوش سنگی بای ماسه های زیرین عمل کرده نفتگیر به وجود می آورد. این نوع تله نفتی که بر اثر تفاوت در نوع رسوبات ایجاد می شود . نفتگیر های تغییر رخساره نامیده می شوند .

نفتگیر های ترکیبی یا مرکب combination Trap :

بالا آمدن و نفوذ طبقات و سنگهای خیلی عمیق به داخل تشکیلات جوان تر و سطحی تر موجبات تجمع حجمهای بزرگ و کوچک نفتی را فراهم می سازد .

نفتگیر گنبد نمکی :

لایه های نمک موجود در ژرفای زمین تحت هر فشاری دارای وزن مخصوص ثابت 2/2 است که از دیگر لایه های رسوبی وزن مخصوص کمتری دارند . از ویژگی های دیگر لایه های نمکی این است که زیر فشارهای زیاد حالت خمیری دارند . اگر لایه های نمک زیر زمینی دارای ضخامت کافی باشند و با توجه به دو ویژگی نامبرده و بنا بر نیروی گرانش زمین ، لایه های خمیری ، به نقاط کم فشار تر که در ژرفای کمتری قرار دارند ، حرکت می کنند و با شکافتن لایه های بالایی به سطح زمین راه می یابند . این ستونهای نمک دارای مقطع دایره ای هستند و به شکل گنبد از زمین بیرون می زنند و به همین دلیل به آنها گنبد نمکی می گویند . چون لایه های نمکی نفوذ ناپذیرند مانند پوش سنگ برای لایه های نفتی رفتار می کنند و پیرامون آن را نفتگیر های گوناگون در بر می گیرند . گنبدهای نمکی شکل ستونی دارند و راس هر ستون به قطر 5/2 تا 6 کیلومتر است . املاح شرکت کننده در گنبدهای نمکی به طور قابل توجهی از کلرورسدیم خالص و مقدار کمی سولفات کلسیم می باشد .

منابع :

زمین شناسی نفت : دکتر فریدون سحابی

مبانی مهندسی مخازن نفت و گاز : مینو نعمت اللهی

/ 1 نظر / 62 بازدید
شریفی

باسلام وسپاس خدمت معلم نمونه مدرسه ام